Ngày Văn hóa Việt Nam: Có nên mở bảo tàng, nhà hát đến đêm?

"24 giờ văn hóa" sôi nổi thay vì vài chương trình lễ nghi

Đưa Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) trở thành sự kiện lan tỏa sâu rộng trong nhân dân là mục tiêu được Chính phủ đặt ra khi ban hành Kế hoạch tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam giai đoạn 2026-2030. Tuy nhiên, theo chuyên gia, để ngày 24/11 thực sự đi vào đời sống, điều quan trọng không nằm ở quy mô tổ chức mà ở việc người dân có trở thành chủ thể của các hoạt động văn hóa hay không.

Khán giả tham gia lễ hội âm nhạc ở Ninh Bình hồi tháng 5 vừa qua (Ảnh minh họa: Nguyễn Hà Nam).

Trao đổi với phóng viên Dân trí, TS Hà Thanh Vân - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, giảng viên Trường Đại học Văn Lang - cho rằng, mục tiêu này chỉ có thể đạt được khi người dân không còn là khán giả hay đối tượng thụ hưởng, mà trực tiếp tham gia sáng tạo, thực hành và lan tỏa các giá trị văn hóa.

Theo bà, thành công của Ngày Văn hóa Việt Nam không nên được đo bằng số lượng lễ mít tinh, hội nghị hay chương trình biểu diễn được tổ chức, mà bằng số người thực sự tham gia các hoạt động văn hóa.

"Nếu ngày 24/11 vẫn chủ yếu là các hội nghị, triển lãm mang tính nghi thức hoặc chương trình sân khấu hóa khép kín thì sức lan tỏa sẽ rất hạn chế. Người dân phải cảm thấy đây là ngày dành cho gia đình mình, khu phố mình và cộng đồng mình thì mới là giá trị thật sự", bà nói.

Theo tiến sĩ này, Nhà nước nên đóng vai trò xây dựng chủ đề chung và ban hành cơ chế hỗ trợ, còn nội dung cụ thể cần được giao nhiều hơn cho khu dân cư, trường học, doanh nghiệp, nghệ sĩ, nghệ nhân và các thiết chế văn hóa cùng sáng tạo.

Một trong những đề xuất đáng chú ý của TS Hà Thanh Vân là tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam theo mô hình "24 giờ văn hóa", với chuỗi hoạt động kéo dài từ sáng đến tối.

Theo bà, buổi sáng có thể dành cho các hoạt động gia đình như đọc sách, tham quan di tích, chơi trò chơi dân gian hay kể chuyện lịch sử địa phương; buổi chiều tập trung vào trải nghiệm sáng tạo như học thủ công, hội họa, âm nhạc, sân khấu, gặp gỡ nghệ nhân; còn buổi tối trở thành cao điểm với hòa nhạc, chiếu phim ngoài trời, nghệ thuật đường phố, mở cửa bảo tàng, phố sách, không gian ẩm thực và các tuyến du lịch xuyên đêm.

"Nếu bảo tàng và thư viện đóng cửa sớm, còn chương trình biểu diễn chỉ diễn ra trong giờ hành chính thì phần lớn người lao động sẽ khó tham gia. Ngày Văn hóa Việt Nam nên là dịp để các thiết chế văn hóa thử nghiệm mở cửa xuyên đêm, tăng cường ứng dụng số hóa", bà Vân nêu ý kiến.

Cụ thể, TS Hà Thanh Vân đề xuất công bố bản đồ số Ngày Văn hóa Việt Nam trước ngày 24/11 khoảng 2-3 tháng. Trên đó, người dân có thể tìm kiếm hoạt động theo địa phương, thời gian, độ tuổi, mức giá và loại hình; đăng ký vé, đặt chỗ, tra cứu giao thông, lựa chọn chương trình phù hợp với bản thân và gia đình. 

Ở góc độ các thiết chế văn hóa, TS Hà Thanh Vân cho rằng các đơn vị cần thay đổi cách tiếp cận, chuyển từ cung cấp dịch vụ sang tạo trải nghiệm cho công chúng.

"Bảo tàng không thể chỉ mở cửa để người dân đi qua các tủ trưng bày, mà cần có thuyết minh theo từng nhóm tuổi, trò chơi tìm hiểu hiện vật, trải nghiệm phục dựng, biểu diễn, lớp học, không gian chụp ảnh, quà lưu niệm và ứng dụng số.

Thư viện cũng không nên chỉ dừng ở việc cho mượn sách, mà có thể tổ chức câu lạc bộ đọc, gặp gỡ tác giả, hoạt động kể chuyện, làm sách thủ công và hướng dẫn kỹ năng số. Nhà hát cần xây dựng các chương trình ngắn, giá vé hợp lý, có suất diễn dành cho gia đình, giao lưu hậu trường với nghệ sĩ và giới thiệu tác phẩm trước buổi diễn", bà gợi ý.

Khiến Ngày Văn hóa Việt Nam trở thành "mùa tiêu dùng văn hóa"

TS Hà Thanh Vân (Ảnh: Nhân vật cung cấp).

Theo TS Hà Thanh Vân, giá trị lớn nhất của Ngày Văn hóa Việt Nam không chỉ nằm ở việc người lao động được nghỉ hưởng nguyên lương, mà còn ở khả năng hình thành một "mùa tiêu dùng văn hóa" trên quy mô quốc gia.

Bà Vân cho rằng, điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đặt mục tiêu đến năm 2030 đóng góp khoảng 7% GDP, trong khi tỷ trọng hiện mới khoảng 4%.

"Muốn đạt mục tiêu đó, chúng ta không chỉ cần tạo ra nhiều sản phẩm văn hóa hơn mà còn phải tạo ra nhiều người sẵn sàng sử dụng, thưởng thức và chi trả cho các sản phẩm văn hóa", bà phân tích.

Chuyên gia này chỉ ra, cũng giống như dịp lễ, Tết tạo mùa cao điểm cho du lịch và bán lẻ, Ngày Văn hóa Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành mùa cao điểm của phim Việt, sách Việt, âm nhạc, sân khấu, thủ công mỹ nghệ, bảo tàng và du lịch di sản.

Nếu được tổ chức bài bản, đây sẽ là thời điểm các hãng phim công chiếu tác phẩm mới, nhà xuất bản ra mắt sách, nhà hát giới thiệu chương trình đặc biệt, bảo tàng khai trương triển lãm, các làng nghề tổ chức lễ hội và doanh nghiệp sáng tạo đồng loạt giới thiệu sản phẩm mới.

Theo chuyên gia, một ngày lễ văn hóa ở quy mô quốc gia còn tạo ra chu kỳ chuẩn bị kéo dài nhiều tháng. Các đơn vị sản xuất văn hóa phẩm, doanh nghiệp sáng tạo sẽ chủ động xây dựng kế hoạch ra mắt sản phẩm, qua đó tạo thêm việc làm và doanh thu cho toàn bộ chuỗi.

Không chỉ điện ảnh, âm nhạc, xuất bản hay sân khấu được hưởng lợi, mà du lịch văn hóa, lưu trú, ẩm thực, vận tải, thủ công mỹ nghệ, thiết kế và kinh tế ban đêm cũng sẽ có thêm động lực phát triển nhờ lượng công chúng và nhu cầu trải nghiệm tăng lên.

Ngày Văn hóa Việt Nam cũng có thể giúp cơ quan quản lý và doanh nghiệp hiểu rõ hơn nhu cầu của công chúng nếu các hoạt động được tổ chức đồng bộ với hệ thống bán vé, đăng ký và khảo sát trực tuyến. Theo bà Vân, dữ liệu này sẽ cho biết loại hình văn hóa nào được quan tâm, nhóm công chúng nào có nhu cầu cao và địa phương nào có sản phẩm hấp dẫn để tiếp tục đầu tư.

Tuy nhiên, bà nhấn mạnh miễn phí hay giảm giá chỉ là giải pháp giúp người dân bước qua cánh cửa lần đầu. Điều quan trọng hơn là các thiết chế và sản phẩm văn hóa phải đủ hấp dẫn để công chúng sẵn sàng quay trở lại vào những ngày bình thường.

"Mục tiêu cuối cùng không phải là tạo thêm một ngày nghỉ, mà là hình thành thói quen tham gia và tiêu dùng văn hóa thường xuyên. Khi đó, Ngày Văn hóa Việt Nam mới thực sự trở thành động lực để văn hóa đi vào đời sống và đóng góp thiết thực cho tăng trưởng kinh tế", bà nói.